NAUKI O KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ I MEDIACH

konferencja Komitetu Nauk o Komunikacji Społecznej i Mediach

9 listopada 2022 r.

Warszawa, Pałac Staszica

O konferencji

Celem konferencji jest przedstawienie stanu dyscypliny nauki o komunikacji społecznej i mediach w Polsce w okresie od 2018 roku do sierpnia 2022 roku. Cezurę wyznaczają następujące fakty: utworzenie nowej dyscypliny ujętej w klasyfikacji dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce, ogłoszenie wyników ewaluacji dyscyplin. Badania prowadzone podczas realizacji zadań wyznaczonych dla KNoKSiM w kadencji 2021 — 2022 pozwalają na sformułowanie wniosków dotyczących statusu dyscypliny naukowej, potencjału dydaktycznego oraz społecznej użyteczności efektów naukowych. Podczas konferencji zostanie zaprezentowany raport dotyczący formalnych warunków uprawiania dyscypliny w Polsce w procesie pierwszej ewaluacji oraz komentarz specjalistów odnośnie do zmian na mapie ośrodków medioznawczych. Podczas trzech sesji problemowych zostaną omówione główne problemy badawcze oscylującej wokół wartości informacji, edukacji medialnej, systemu medialnego w Polsce. Zagadnienia te są diagnozowane jako najczęstsze kierunki badań w dyscyplinie.

Nagranie z konferencji wkrótce

Program konferencji

Sesja inauguracyjna

Raport z badań

Małgorzata Łosiewicz,
Mapa badawcza i dydaktyczna nauk o komunikacji społecznej i mediach w Polsce 
 

Raport przedstawia dyscyplinę i jej potencjał w odniesieniu do przyjętych  kryteriów i uszczegółowieniem, gdzie i w jaki sposób, po dwóch latach obowiązywania ustawy przy poszerzonych uprawnieniach na różne ośrodki realizowane są badania i dydaktyka. Dokument pokazuje wnętrza  ośrodków, strukturę organizacyjną, kompetencje zarządcze kierujących, posiadane uprawnienia i ścieżki awansów w dyscyplinie. Tego rodzaju metryki zostały przygotowane w oparciu o opracowany schemat ankiety, która został rozesłany do ośrodków. Dla skutecznego zebrania materiałów została stworzona baza ośrodków medioznawczych w Polsce, uwzględniająca uczelnie publiczne i niepubliczne. 

Obejrzyj prezentację
Panel dyskusyjny

Status dyscypliny po ewaluacji naukowej

Przedmiotem dyskusji są wyniki raportu określającego status naukowy dyscypliny, jej potencjał dydaktyczny i perspektywy rozwoju od 2018 roku.

Prowadzący: Iwona Hofman
Uczestnicy: Grażyna Wrona, Janusz Adamowski, Olga Dąbrowska-Cendrowska

Obejrzyj nagranie
Sesja 1 - Wartość informacji

Moderator: Urszula Doliwa

1. Jadwiga Wożniak-Kasperek:  Nadprodukcja informacji jako integrująca kategoria badawcza 

Wielokanałowy i wielokodowy przekaz masowo generowanych danych i informacji w połączeniu z interdyscyplinarnością opisów procesów komunikowania i oddziaływania informacji rodzi potrzebę wielowymiarowego spojrzenia na obiekt badania, jakim jest tzw. nadprodukcja informacji i będące jedną z jej konsekwencji przeciążenie informacyjne. Nauki o komunikacji społecznej i mediach mogą wnieść tu szczególny wkład ze względu na swoją „multimodalność” badawczą. W referacie będą naszkicowane wymiary i aspekty nadprodukcji informacji już badane z perspektywy informatologicznej, a także wypracowane rozwiązania, takie jak na przykład narzędzia do organizacji informacji oraz koncepcja kultury informacyjnej.

2. Michał Wenzel:  Skuteczność dezinformacji. Zasięg fake news na temat wojny w Ukrainie - wyniki badań porównawczych w Europie Środkowej

Prezentacja będzie dotyczyła zakresu dezinformacji na temat wojny na Ukrainie w Polsce, Czechach i Słowacji. W konsekwencji zebraliśmy opinie o odpowiedzialności za wojnę i o skutkach napływu uchodźców. Badanie zostało przeprowadzone w Polsce, Czechach i Słowacji na próbach reprezentatywnych dla dorosłej populacji z wykorzystaniem metody CAWI. Zmierzyliśmy zakres dezinformacji, prezentując stwierdzenia zawierające elementy wskazujące na celowe zniekształcenie rzeczywistości. Są to popularne narracje, które pojawiają się głównie w mediach społecznościowych, ale także w mediach drukowanych i elektronicznych. Większość z nich to różne tezy lansowane przez środowiska bliskie władzom rosyjskim. Są to tezy dotyczące państwa ukraińskiego (np. teza o nazistowskim charakterze władz ukraińskich, nieuregulowany status prawny tego państwa, prawa Rosji do terytorium Ukrainy), a także uchodźców ukraińskich (przekonanie o powszechnej przestępczości w tym i jej przywilejów socjalnych), ale wzięliśmy też pod uwagę inne, np. prozachodnią fałszywą sugestię, że UE i USA zatrzymały handel z Rosją. 

Obejrzyj nagranie

3. Karina Stasiuk-Krajewska:  Środowisko fact-checkerów w Polsce jako wspólnota profesjonalna i symboliczna - kontekst dziennikarstwa. Wyniki badań własnych

Prezentacja będzie dotyczyła środowiska fact-checkerów w Polsce traktowanego jako profesjonalna wspólnota  komunikacyjna i symboliczna. Wystąpienie będzie prezentacją wyników badania, które bazowało na 20 wywiadach pogłębionych (IDI), przeprowadzonych z przedstawicielami instytucji zajmujących się fact-checkingiem w Polsce, takich jak: Konkret24, Demagog, Wojownicy Klawiatury, AFP czy FakeHunter. Celem badania była odpowiedź na trzy pytania: 1/ jakie są modele aktywności zawodowej fact-checkerów i fact-checkerek w Polsce; 2/ jaki jest samoopis  branży - jak osoby zajmujące się fact-checkingiem definiują swoją aktywność / profesję, do jakich wartości i norm się odnoszą, co uznają za misję społeczną fact-checkingu itp.; 3/ jak przedstawiciele i przedstawicielki środowiska definiują dezinformację, jej przyczyny, skutki, możliwości zapobiegania itp., a w konsekwencji – jak widzą swoją rolę w środowisku medialnym.  Istotnym kontekstem rekonstrukcji aktywności zawodowej oraz samoopisu profesji fact-checkera jest kontekst profesjonalnego dziennikarstwa, który – jak pierwotnie założono (co znalazło potwierdzenie w rezultatach badań) – stanowi swoistą granicę i punkt odniesienia do wypracowywania profesjonalnej tożsamości osób zajmujących się fact-checkingiem. 

Obejrzyj nagranie

4. Szymon Ossowski, Weronika Dopierała-Kalińska: Od legendy miejskiej do fake news. Wykorzystanie sztucznej inteligencji w walce z dezinformacją jako narzędzie edukacji medialnej   

Głównym celem wystąpienia jest prezentacja założeń metodologicznych i koncepcji badań nad sztuczną inteligencją w ramach interdyscyplinarnego projektu badawczego zatytułowanego From Urban Legend to Fake News. A Global Detector of Contemporary Falsity. Celem projektu jest komputerowo wspomagana analiza treści dostępnych w Internecie pod kątem obecności fałszywych informacji (fake news). Efektem pracy będzie stworzenie systemu do wykrywania fake newsów. Autorzy omówią również możliwość wykorzystania wyników tych badań w edukacji medialnej.

Obejrzyj nagranie

5. Agnieszka Stępińska, Denis Halagiera: ​Dezinformacja z perspektywy obywateli i edukatorów: przyczyny, źródła, konsekwencje oraz rozwiązania

Środowiska informacji politycznej ulegają nieustannym zmianom. Niemniej jednak to, w jaki sposób wspomniane przekształcenia oddziałują zarówno na funkcjonowanie społeczeństw obywatelskich, jak i kondycję demokracji, wymaga dogłębnego zdefiniowania.

W kontekście wyrażanych obaw dotyczących spadku jakości informacji udostępnianych przez media (Van Aelst i in., 2017; de Vreese i in., 2017) nie bez znaczenia pozostaje fakt intensyfikacji procesu rozpowszechniania nieprawdziwych informacji, o czym świadczy chociażby publikacja względnie licznych fałszywych wiadomości w kontekście takich wydarzeń, jak kampania prezydencka w Stanach Zjednoczonych w 2016 roku (m.in.: Allcott & Gentzkow, 2017; Bovet & Makse, 2019) czy pandemia COVID-19 (Zarocostas, 2020). Co ważne, w świetle nieustannych prób uchwycenia i przedstawienia dynamiki rozpowszechniania sfabrykowanych treści w środkach masowego przekazu (Lazer i in., 2017; Vosoughi, Roy, & Aral, 2018), równoległym – oczekującym na dogłębniejszą eksplorację – polem badawczym jest sposób postrzegania danego zjawiska przez poszczególne grupy społeczne.

Głównym celem wystąpienia jest ukazanie wyników badania dotyczącego percepcji dezinformacji przez obywateli oraz edukatorów (grupy zawodowej postrzeganej jako względnie bogate źródło informacji o zachowaniu najmłodszych konsumentów przekazów medialnych). Sformułowano następujące pytania badawcze: (PB01) Jakie – według obywateli – są przyczyny rozpowszechniania dezinformacji?; (PB02) Kto – według obywateli – stanowi źródło fałszywych lub wprowadzających w błąd informacji?; (PB03) Jakie – według obywateli oraz edukatorów – są negatywne skutki rozpowszechniania dezinformacji?; (PB04) Kto i w jaki sposób – według obywateli oraz edukatorów – może walczyć ze zjawiskiem rozpowszechniania fałszywych lub wprowadzających w błąd informacji?; (PB05) Jakie podobieństwa oraz różnice – w kwestii przyczyn, źródeł, konsekwencji oraz rozwiązań – wystąpiły między badanymi grupami?

Chcąc udzielić odpowiedzi na powyższe pytania, przeprowadzono badanie fokusowe z udziałem trzech grup: (1) obywatele między 18 a 25 rokiem życia; (2) obywatele powyżej 55 roku życia oraz (3) edukatorzy. Badanie stanowi część projektu naukowego THREATPIE: The Threats and Potentials of a Changing Political Information Environment. Projekt naukowy uzyskał dofinansowanie w ramach programu sieci NORFACE. Środki pieniężne zostały przekazane zarówno przez Komisję Europejską w ramach programu Horyzont 2020, jak i Narodowe Centrum Nauki."

Obejrzyj nagranie Obejrzyj prezentację
Dyskusja 

Wykorzystanie mediów cyfrowych w nauce
Uczestnicy: Dariusz Jemielniak, Emanuel Kulczycki

Obejrzyj nagranie
Sesja 2 - Polski system medialny, cz. 1 

Moderator: Katarzyna Pokorna-Ignatowicz

1. Tomasz Mielczarek: Zmiany na rynku mediów w ostatniej dekadzie

W minionej dekadzie widoczna była sukcesywna ewolucja polskiego systemu medialnego polegająca na zaniku dominującej roli klasycznych mediów masowych. Na znaczeniu zyskiwały media cyfrowe i komunikacja sieciowa. Innym zjawiskiem wartym uwagi było powolna konwergencja mediów i podejmowanie prób budowania przedsiębiorstw intermedialnych.

Obejrzyj nagranie

2. Stanisław Jędrzejewski:  Media publiczne w Polsce w świetle opracowań i badań empirycznych 

Media publiczne stanowią o specyfice europejskiego pejzażu medialnego. W przypadku większości państw europejskich powstanie tych organizacji medialnych było związane z różnymi procesami ekonomicznymi, społecznymi i/lub politycznymi, w tym odchodzenie od koncepcji mediów państwowych, pojawienie się mediów komercyjnych lub – jak w krajach Europy Środkowo-Wschodniej - z procesem transformacji systemowej. W większości przypadków podmioty te odgrywają wciąż istotną rolę na poszczególnych rynkach krajowych, uzyskując wysokie udziały w rynku oglądalności lub słuchalności. Ze względu na „uprzywilejowaną” pozycję, jaką zajmują w krajowych systemach medialnych tj. finansowanie lub współfinansowanie ze środków publicznych, a ostatnio dotacje lub subwencje z budżetu państwa, jak również sposób spełniania funkcji i zadań publicznych, częste zarzuty ich upolitycznienia i komercjalizacji, działalność tych podmiotów budzi kontrowersje i jest przedmiotem debaty publicznej w wielu państwach, w tym w Polsce. ​W opracowaniu podjęto kilka kluczowych kwestii szczegółowych funkcjonowania mediów publicznych w Polsce w świetle badań, których wyniki stały się podstawą ogłoszonych publikacji w latach 2010-2022.

Obejrzyj nagranie

3. ​Krzysztof Stępnik:  Lex TVN 

„Lex TVN” nie jest terminem ściśle prawniczym, lecz potocznym określeniem odnoszonym w roku 2021 do nowelizacji artykułu Ustawy o radiofonii i telewizji, stanowiącego o warunkach udzielania koncesji właścicielowi zagranicznemu na rozpowszechnianie programów. Nowelizacja warunkowała udzielenie koncesji podmiotom, „których siedziba lub miejsce zamieszkania znajduje się w państwie członkowskim Europejskiego Obszaru Gospodarczego”. Polska stacja telewizyjna TVN nie spełniała tego warunku jako własność amerykańskiego koncernu Discovery (obecnie Warner Bros. Discovery). Nowelizacja była procedowana w Sejmie i Senacie, a następnie w grudniu 2021 r. została zawetowana przez prezydenta. Autor przedstawia odzwierciedlone w polskich mediach cyfrowych burzliwe dzieje nieudanej nowelizacji, wywołującej gwałtowne emocje polityczne. Uwydatnia racje partii rządzącej i opozycji, wyrażone w wypowiedziach polityków oraz w artykułach i komentarzach dziennikarskich. W konkluzji charakteryzuje polaryzację nastawień politycznych Polaków jako odbiorców stacji propagujących racje rządu (Telewizja Polska TVP) albo racje opozycji (TVN). Porusza również problem upolityczniania prawa oraz nacisku na prawo krajowe interesów globalnych korporacji. 

Obejrzyj nagranie

4.  Dominik Batorski: Cyfrowy obieg treści - algorytmy wpływające na dostęp do informacji i ich społeczne konsekwencje

Internet jest obecnie najpowszechniej wykorzystywanym medium dostępu do informacji i wiadomości o bieżących wydarzeniach. Powszechny dostęp do narzędzi produkcji i dystrybucji treści powoduje ciągły wzrost ilości wytwarzanych i publikowanych informacji. Selekcja i ustalanie ważności informacji nie odbywa się przed publikacją i nie jest już domeną redaktorów decydujących o tym, co upowszechnić, a co nie. O znaczeniu decydują sami użytkownicy oraz algorytmy platform i serwisów internetowych, które mają wpływ na widoczność treści w sieci. W niniejszym wystąpieniu pokażę różne typy takich algorytmów. Omówię to, jakie dane wykorzystują one na wejściu i jak są optymalizowane, a także to, jak poważne są społeczne konsekwencje tych mechanizmów. 

Obejrzyj nagranie
Sesja 3 - Polski system medialny, cz. 2

Moderator: Katarzyna Pokorna-Ignatowicz

1. ​Michał Drożdż: Jakość etyczna działań dziennikarskich 

Jesteśmy świadkami coraz bardziej postępujących procesów obniżania standardów i jakości dziennikarstwa, co prowadzić może do dewaluacji profesji dziennikarskiej jako zawodu zaufania publicznego. Powiększający się obszar komunikacji społecznej, rozwój mediów elektronicznych, mają wiele pozytywnych konsekwencji, otwierając nowe, szerokie możliwości komunikowania i rozwoju pluralizmu życia społecznego. Pojawiły się również zjawiska negatywne, w których wolność słowa nie łączy się odpowiedzialnością, profesjonalizm nie oznacza harmonii fachowości z etycznością, a dziennikarstwo przestaje być w dużej mierze misją, stając się przestrzenią interesowności. Kompetencja, wiedza i umiejętności czy profesjonalizm warsztatowy oraz elementarna uczciwość przestają być pierwszorzędnymi kryteriami doboru i wartościowania profesji dziennikarskiej. Celem wystąpienia jest pokazanie etyczności działań dziennikarskich jako integralnej części profesjonalizmu dziennikarskiego, gwarantującego jakość dziennikarstwa. Wykład jest próbą uzasadnienia 5 tez, które odsłaniają problemy dziennikarstwa i jego jakości: dziennikarstwo jakościowe jest korelatem jakości pracy dziennikarza (1); procesy obniżania standardów i jakości dziennikarstwa (2); preferencja subiektywności opinii obniża standardy dziennikarstwa jakościowego (3); zjawisko szybkości newsa wpływa na jakość przekazu (4); etyka mediów jest gwarancją realnego pluralizmu jakościowego dziennikarstwa (5). Uzasadnienie tych tez jest prowadzone z perspektywy etyki dziennikarstwa (przedmiotowe ujęcie) i etyki dziennikarskiej (podmiotowe ujęcie), ponieważ ta przestrzeń etycznej refleksji nad pracą dziennikarza stanowi właściwy kontekst odkrywania jakości działań dziennikarskich. 

Obejrzyj nagranie

2. Marek Chyliński:  Kondycja zawodowa środowiska dziennikarskiego

Wystąpienie przedstawia obraz środowiska dziennikarskiego w Polsce dekady 2012-2021, w tym jego kondycji zawodowej, którą  charakteryzują dwie kategorie: „ciągłość“ i „zmiana“. Pierwsze określenie dotyczy kontynuowania zadań dziennikarzy związanych z informowaniem, analizowaniem i komentowaniem rzeczywistości, ustalaniem ważności wydarzeń, a także pełnieniem roli „czwartej władzy“,  druga kategoria - „zmiana“, objawia się w głębokiej transformacji praktyk zawodowych i funkcji polskiego dziennikarstwa w omawianym okresie. W sferze dyskursywnej symptomem zmiany stało się spłycenie poziomu debaty medialnej i publicznej, sprowadzenie jej do wymiaru pojedynku, konfrontacji ideologicznej, która wymaga bezwzględnego zaangażowania, podporządkowania jednostek i zespołów dziennikarskich osiąganiu wyznaczonych celów. Zjawiska te doprowadziły do erozji misji dziennikarstwa, faktycznego zakwestionowania  jego służebnej roli wobec odbiorców.  Plan wystąpienia skupia się na dostarczeniu dowodów na: 1.    Ograniczanie  autonomii pola dziennikarskiego i wolności wypowiedzi.2. Defragmentację kultury zawodowej dziennikarstwa. Ewolucję ról społecznych i profesjonalnych. 3. Brak transparencji funkcjonowania struktur medialnych. Ukrywanie wpływów poszczególnych mediów na decyzje dotyczące wyborów politycznych.  4. Deprofesjonalizację.5. Problemy z tożsamością, autoopisem i samoregulacją. 

Obejrzyj nagranie

3. Justyna Szulich-Kałuża:  Rola i skutki upubliczniania w mediach informacji i opinii przez środowiska poza-dziennikarskie (media społecznościowe, influencerzy, instytucje public relations)

Problematyka wystąpienia będzie rozpatrywana według trzech zagadnień: zmian modelu funkcjonowania i definiowania dziennikarstwa w kontekście aktywności środowisk pozadziennikarskich (celebryci, influencerzy); działań medialnych środowisk PR-owych (złożoność relacji dziennikarstwo - public relations; dziennikarze - PR-owcy) oraz tendencji przemian i  nowych kontekstów dziennikarskiej kultury profesjonalistów i nieprofesjonalistów. Opracowanie przygotowane zostało na podstawie literatury przedmiotu, dostępnych badań empirycznych oraz raportów z lat 2010-2020.

Obejrzyj nagranie
Program PDF

Prelegenci

Informacje organizacyjne

Konferencja naukowa pt. NAUKI O KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ I MEDIACH odbędzie się w dniu 9 listopada 2022 r. w Sali Lustrzanej Pałacu Staszica w Warszawie, ul. Nowy świat 72. 
Organizatorem konferencji jest Komitet Nauk o Komunikacji Społecznej i Mediach PAN: link  
Wsparcie organizacyjne: Biuro Upowszechniania i Promocji Nauki PAN.

Organizatorzy

Komitet Nauk o Komunikacji Społecznej i Mediach funkcjonuje jako komitet problemowy w Wydziale I Nauk Humanistycznych i Społecznych PAN od 2021 roku. Zadania Komitetu wynikają z konsolidacji dyscyplin nauki o mediach, bibliologia i informatologia, kognitywistyka. Główna problematyka prac oscyluje wokół wartości informacji, edukacji medialnej, ewolucji systemów medialnych.